De Kerk en de armen - De armen zijn de kerk

Statistische en beleidsmatige benadering

Hoe armoede definiëren? Wat is armoede?

Armoede is een netwerk van sociale uitsluitingen dat zich uitstrekt over meerdere gebieden van het individuele en collectieve bestaan. Het is een toestand die de armen scheidt van de algemeen aanvaarde leefpatronen van de samenleving, terwijl zij zelf niet beschikken over de mogelijkheden om deze kloof op eigen kracht te overbruggen. Deze toestand omvat vele aspecten. Armoede is niet alleen financieel, maar heeft ook te maken met een gering profijt van vele andere sociale goederen zoals arbeid, onderwijs, wonen, gezondheid, rechtsbedeling, collectieve voorzieningen, cultuur en godsdienst..

1. De samenleving lijkt te kunnen doorgaan zonder de armen. Ze vallen steeds door de mazen van het net. De samenleving kan zonder hen.
2. Soms verklaren conjuncturele factoren de armoede. Wanneer de economie weer herneemt, zal het aantal armen dalen.

Deze twee verklaringen zien voorbij aan een grot stuk van de werkelijkheid. Die werkelijkheid is dat de armoede ingebakken zit in onze samenleving. Het is dus geen conjunctureel gebeuren, of iets dat alleen te maken heeft met de ingesteldheid van mensen.

Het aantal armen berekend.

In ons land zijn 300.000 gezinnen of 750.000 personen arm. Een kwetsbare groep zijn de alleenstaanden die leven van een uitkering en de gezinnen waar één van de partners een uitkering ontvangt en de andere geen inkomen heeft. Vooral de gezinnen die van een werkloosheidsvergoeding moeten leven zijn hard getroffen. Meer dan een kwart miljoen mensen moeten rondkomen met het leefloon, het gewaarborgd inkomen voor bejaarden of de tegemoetkoming aan de gehandicapten.

Armoede uit zich niet alleen in een laag inkomen. Het uit zich ook in de toename van het aantal Belgen met financiële schulden. Een andere aanwijzing is dat kinderen uit kansarme milieus nog steeds door scholen en ouders georiënteerd worden naar minder gunstige onderwijsvormen. Ook hun huisvesting is achter op de hedendaagse kwaliteitsnormen. In Vlaanderen tellen we 300.000 woningen met een onvoldoende kwaliteit. De sociale ongelijkheid wordt verder zichtbaar in de gezondheidszorg, tot en met in de levensduur.

Vanwaar komt de armoede?

Van alle tijden heeft men een spontane neiging om de oorzaak van de armoede bij de armen zelf te leggen. Ze zijn spilziek, lui, onverantwoord, ziek of gehandicapt

Enkele factoren:

1. Er wordt gewerkt onder ongunstige omstandigheden. Onze samenleving kent een deel werk dat door niemand gedaan wil worden, hetzij omwille van de arbeidsomstandigheden, hetzij omwille van het lage loon.
2. De snelheid van de veranderingen is een factor van uitsluiting in onze samenleving.
3. De verbrokkeling van de samenleving. Het uiteenvallen van de samenleving in steeds maar kleinere eenheden, doet de geborgenheid en de natuurlijke solidariteit teniet.
4. De sociale zekerheid doet het goed, maar kan niet de ganse groep armen uit de armoede tillen

Structuren die opgericht zijn om de armen te helpen, kunnen van hen in de loop van de tijden vervreemden:

De eeuwen door zijn er talloze instellingen ten bate van de armen opgericht. En hoeveel daarvan zijn trouw gebleven aan de armen? Ze hebben zich gehecht aan mensen, ze hebben die vooruit laten komen, in hetzelfde tempo als ze zelf vooruit gingen. Ze waren gemaakt voor de armen, maar dat heeft hen niet belet van verder te gaan met mensen die niet meer arm waren.

Hoe armoede doelmatig bestrijden?

1. Een beleid dat de armoede bestrijdt moet meersporig zijn, en actief op de veelvuldige terreinen van de armoede. Het mag niet enkel gericht zijn op inkomen, maar moet actief zijn op vlakken als werkgelegenheid, onderwijs, huisvesting, sociale participatie en deelname aan cultuur.
2. Er moet preventief gewerkt worden; met aandacht voor de wortels van de armoede.
3. Er moet een geïntegreerd beleid gevoerd worden. Er mag geen versnippering zijn over de verschillende terreinen heen, omdat het gaat om unieke personen.
4. De armen zelf moeten erbij betrokken worden. Dit veronderstelt kansen voor hen om deel te nemen aan de acties.
5. Het beleid moet wetenschappelijk onderbouwd zijn, en niet louter intuïtief zijn.
6. Het Belgische armoedebeleid blijkt teveel een tussenkomen achteraf te zijn. Het onheil is reeds gebeurd.
7. Het onderwijs draagt een ernstige verantwoordelijkheid. Ook hier wordt er een ambigu beleid gevoerd. De algemene middelen van het onderwijs worden beperkt maar er worden wel middelen vrij gemaakt om de negatieve gevolgen te bestrijden!

Het gevoerde beleid is nog teveel gericht op het disciplineren van de armen en op hun opvoeding of activering. We zouden de armen veel meer moeten aanvaarden zoals ze zijn! Het debat over de activering in België wordt nog teveel gevoerd vanuit de idee dat mensen genoeg discipline moeten opbrengen om op de arbeidsmarkt een plaats te vinden. Men ziet niet genoeg dat goede jobs vanzelf mensen zullen aantrekken, zonder verborgen of uitdrukkelijke neigingen.

De samenleving is vreemd aan de armen van de vierde wereld. Dit maakt dat disciplineren niet kan lukken.

Persoonlijke relaties en persoonlijk respect zijn belangrijk om de vreemdheid te overwinnen.

Een theologische benadering van de armoede

Dit is iets nieuws in de sociale leer van de kerk. Gelovigen zetten hun geloof niet zomaar tussen haakjes tijdens hun inzet. Hun geloof krijgt vorm door die inzet en de ervaringen. Een theologische benadering en de evangelisatieopdracht van de kerk kunnen zich niet beperken tot hulpverlening of een ethische ontleding. Die zijn natuurlijk noodzakelijk, maar zonder inbreng van het geloof, dreigen we geblokkeerd te raken in onze acties of houden we de armen in een relatie van afhankelijkheid in plaats van hen de weg van authentieke bevrijding te laten bewandelen.

A. Twee momenten in de theologische benadering.

1. Hoe kijken en luisteren we naar de armen?

Het evangelie maakt de Kerk bewust van het theologische gehalte van de vragen en de uitdagingen die voortkomen uit de armen. Om iets van de roep van God te onderscheiden, is het nodig om Zijn gelaat te aanschouwen en Zijn spreken te overwegen.

2. Hoe moet de Kerk zich opstellen, om een weerspiegeling te zijn van Jezus?

De optie voor de armen, is een wijze om iedere mens te dienen, zelf als de rijken dit niet begrijpen. Christus is niet louter gekomen om van ons betere mensen te maken, of om een rechtvaardige samenleving te verwezenlijken. Hij werd geboren, leefde, stierf en verees om ons de vrijheid van de nieuwe mens te geven.

Het volstaat dus niet om dingen te doen voor de behoeftigen of om de situatie te veranderen, maar om de hoop en de vrijheid te dienen die God zelf in hun harten gelegd heeft. De schepping wacht op de manifestatie van de vrijheid van de kinderen Gods. Hier zit het verschil tussen het christendom en het socialisme.

1. De armen zien en beluisteren.

De armen, zoals ze in de psalmen naar voren komen, zijn een gebroken en vernederd volk. God ziet de ellende van de zijnen. Hij behoort hen toe! In Zijn binnenste lijdt Hij mee. Hij nam onze zwakheden op zich.

Zien betekent dus niet zozeer toeschouwer zijn, maar toelaten dat de andere binnentreedt in zijn eigen leven en zo herboren worden in de situatie van de ander. De blik van het geloof nodigt ons uit om hetzelfde medelijden te ontwikkelen als Jezus voor de menigte die vermoeid en gekweld voorttrekt als een kudde schapen zonder herder.

Het woord van God herinnert er ons aan dat God niet kijkt naar de uiterlijkheden, maar naar het hart van de mensen. (therapie van het hart)

Wie moraliseert, vanuit zijn ethische en culturele a-prioris, heeft het bijzonder moeilijk om de andere mensen te zien met de ogen van God. Geen morele blik van wie is fout! Jezus leert ons om naar de armen te kijken met medelijden, zonder dat we verhinderd worden om de verdrukking aan te klagen.

2. Het luisteren van God

Hoewel onze dienstbaarheid aan de armen het teken is van onze caritas, gaat het luisteren naar de armen daaraan vooraf. Zonder luisteren respecteren we zijn diepste waardigheid niet en verwordt onze dienstbaarheid tot een zelf bescherming, en schept daardoor een grotere afhankelijkheid dan de ellende zelf. In de ontmoeting met Martha en Maria, maakt Jezus duidelijk dat luisteren voorafgaat aan dienstbaarheid.

Het roepen van de arme raakte de innerlijkheid van God. Het geschreeuw van de armen verontrust ons, en we willen hen tot zwijgen brengen. Jezus leert ons hen het woord te geven. Als we dit durven, zullen we vaststellen dat hun verlangens overeenkomen met het plan van God.

Enkele punten van hun verlangens:

1. De armen willen niet blijven in hun situatie van vernedering.
2. Wie uitgebuit is, roept om gerechtigheid.
3. De arme vraagt om aandacht en om waardigheid. In deze consumptiemaatschappij zal God ons rekenschap vragen of we aandacht geschonken hebben aan de noodlijdenden aan de rand van de weg en die niet aan tafel aanzitten.
4. De armen willen bijdragen tot de opbouw van de wereld, maar niet altijd op de wijze van de machtigen. Hun kleinheid mag geen beletsel zijn om bij te dragen in de opbouw van een nieuwe mensheid. De gave van de weduwe is in de ogen van God belangrijker dan de gaven van de rijken.

De sacramentaliteit van de arme.

De openbaring leidt ons binnen in de sacramentaliteit van de arme, door het loutere feit van zijn arm zijn, onafgezien van zijn goedheid of slechtheid. Door de armen spreekt God ons toe en reikt Hij ons de hand. Met de ogen van het geloof zien we de Gekruisigde in de armen, en zien we de armen doorheen de gekruisigde. De contemplatie en het luisteren naar het Woord richten onze blik en actie.

B. Een evangeliserende Kerk.

De kerk ontvangt haar identiteit en missie van God en niet van de mensen. De Geest voltrekt in de Kerk de zending van Christus: het evangelie verkondigen aan de armen.

De liefde is altijd actief en creatief. Het komt er niet op aan om het verleden te herhalen, mar om de liefde te actualiseren. Als christenen worden we dringend uitgenodigd om mee te werken aan de liefde, het geloof en de hoop die God gelegd heeft in het hart van alle mensen, in het bijzonder van hen die niet meetellen bij hen die gezond en sterk zijn.

1. De armen beminnen zoals Jezus.

Jezus vat de wet en de profeten samen in de liefde tot God en de naasten. In onze relatie met de armen zijn we geroepen om de navolgers van de Vader te zijn. Het kenmerkt de evangeliserende kerk: zij neemt de waarachtige belangen van de armen voor op de eigen belangen...

Enkele punten hoe Jezus deze liefde tot ontwikkeling bracht:

1. Jezus bemint niet van op een afstand, maar stond aan de zijde van de armen.
2. Jezus verdedigt de waarheid van de arme.
3. Jezus lost niet zomaar de problemen van de armen op. Liefde elimineert de verantwoordelijkheid van de armen niet, maar geeft hen de mogelijkheid om zich te verheffen.
4. De liefde is medelijdend, en deelt in het lijden van de anderen.

2. Dienstbaar zijn aan de hoop van de armen.

Kunnen we het met elkaar vergelijken: dienstbaar zijn aan de ellende van de armen of aan hun hoop? Kunnen we hun hoop onderscheiden van hun verwachtingen? Het antwoord op deze twee vragen is van kapitaal belang voor de dienst van een evangeliserende Kerk.

De Schriften herinneren ons aan twee aspecten van hoop van de armen. Het Rijk Gods is reeds begonnen in deze wereld: de nieuwe mensheid is reeds begonnen, de Kerk is daar de eersteling van. Maar de hoop van God trancendeert tevens de tijd en de ruimte. Het gaat verder dan dit leven, maar dit leven is ook belangrijk. De aardse verwachtingen staan niet tegengesteld aan het geloof, ze weerspiegelen het eerder.

Onze dienst moet zich richten naar de houding van Jezus. Zijn dienst is niet gesteund op macht en rijkdom, maar op zwakheid en armoede.

De dienst aan de hoop veronderstelt gratuïteit. De belangeloze liefde zoekt zichzelf niet, maar staat ten dienste van de groei van de anderen.

De hoop en de vrijheid van het Verbond dienen, is het risico aanvaarden, zowel bij de machtigen van de wereld als bij de armen zelf.

3. Vertouwen in de arme

In onze dienst aan de arme ervaren wij bij onszelf een zekere achterdocht. Ook hier kan Jezus ons voorbeeld zijn:

1. Vertrouwen wil zeggen dat je de andere onthaalt als een persoon.
2. Vertouwen in de arme wil zeggen dat je de arme beschouwt als subject en niet louter als object van onze generositeit. Iedere mens bezit een capaciteit om de vrijmakende waarheid te ontvangen.
3. Jezus verplicht ons tot een verder stap. Het vertrouwen in de arme is, in laatste instantie, een geloof in de revolutionaire en deugddoende goddelijke waarheid die het fundament is van onze hoop.

C. Perspectieven voor de actie.

In onze tijd is het nodig om het mystieke element in de actie te herontdekken. Het geloof nodigt ons uit om Jezus te volgen in zijn liefde voor de kleinsten, terwijl we de pijnen en de zonden van de wereld op ons nemen. Het is niet mogelijk om met Jezus in communio te zijn zonder Hem te dienen in de armen.

De christenen en de christelijke gemeenschap dienen aan de zijde van de arme te staan, zoals Jezus. De Geest bezielt hiertoe mannen en vrouwen om met vreugde de arme Jezus te volgen, en de levenswijze van de armen op zich te nemen.

1. Het geweld en de uitsluiting kenmerken meer dan vroeger de situatie van de armen. In een neoliberale samenleving lijkt het erop dat alleen de rappen de moeite waard zijn. De Kerk dient de stem van de armen te zijn en het geweten van de volkeren. Een Kerk die niet dient, dient tot niets!
2. De Kerk ijvert voor broederlijke en zusterlijke relaties met de armen. De caritas is niet arrogant, maar nederlig.
3. De armen verafschuwen elke vorm van manipulatie en recuperatie. Zij willen volwaardige mensen zijn.
4. De Kerk moet de verantwoordelijkheid van de samenleving en de armen niet willen overnemen of overvleugelen. Ze is instrument van dialoog en heil, en roept allen op in een gemeenschappelijke actie. De Barmhartige Samaritaan werkt ook niet op zijn eentje.
5. De optie voor de armen moet het gehele bestaan van de kerk doordesemen. De armen dienen is een vorm van evangelisatie.
6. De evangelisatie en de dienst aan de armen zijn niet los te maken in de navolging van Jezus. In de Kerk zijn er daarom mensen die zich door een geconsacreerd leven wijden aan de armen.
   

Werner Van de Weghe